Terminalna faza choroby. Towarzyszenie i wsparcie w żałobie

Dodano : 26.5.2011

Opieka paliatywna:

-     jest aktywną, całościową opieką nad chorymi i ich rodzinami, sprawowaną przez wielodyscyplinarny zespół w okresie kiedy wyleczenie nie jest już możliwe.

-     celem opieki paliatywnej jest osiągniecie jak najwyższej jakości życia chorego jak i jego rodziny przez zaspokojenie potrzeb fizycznych psychologicznych socjalnych i duchowych . opieka obejmuje również rodzinie w  okresie żałoby

-     podkreśla wartość życia a umieranie akceptuje jako naturalny proces

-     nie przyspiesza ani nie opóźnia śmierci

-     obejmuje pacjenta i jego rodzinę jako całość

-     uwalnia pacjenta od bólu i innych objawów

-     oferuje system wsparcia, pozwalając choremu na prowadzenie aktywnego i twórczego życia aż do śmierci

 

Praca zespołowa

-     opieka paliatwna prowadzona jest przez zespół ludzi, którzy troszczą się, o jakość życia pacjenta i jego rodziny

-     oprócz chorego w zespół wchodzą: przyjaciele i rodzina, lekarze i pielęgniarki terapeuci i pracownik socjalny kapłan i inni doradcy

-     w zespole często dochodzi do nakładania się ról i dlatego niezbędna jest koordynacja wszystkich działań

Psychologiczne aspekty przekazywania niepomyślnych informacji o rozpoznaniu chorób i prognozie:

-     Rola komunikacji w opiece paliatywnej będzie się sprowadzała do:

-     zmniejszania poczucia niepewności poprzez okazywanie troski życzliwości i cierpliwości

-     przekazywania informacji dotyczących choroby objawów leczenia prognozy przekazywania prawdy wskazywania i podtrzymywania nadziei innej niż nadzieja na całkowite wyzdrowienie rozpoznawania potrzeb pacjenta i potrzeb jego rodziny wspierania pacjenta i jego rodziny w sytuacji przezywania silnych emocji takich jak rozpacz lek przygnębienie złości wspierania pacjenta w przygotowaniu do zaakceptowania własnej śmiertelności nakreślaniu choremu i jego rodzinie kierunku postepowania pomoc pacjentowi w ustaleniu celów możliwych jeszcze do zrealizowania udzielania wsparcie rodzinie osieroconej.

Reakcje psychologiczne umierającego i jego rodziny

-     wstrząs psychiczny szczególnie wtedy, gdy strata jest nagła i niespodziewana

-     odrętwienie uczuciowe, które pozwala na wykonywanie podstawowych czynności szczególnie we wstępnym okresie

-     zaprzeczenie, które o ile trwa za długo może uniemożliwiać stopniowa aktywacje tego, co się stało

-     gniew, których może być zwrócony do kogokolwiek, kto będzie uznany za odpowiedzialnego za nieszczęścia

-     poczucie winy gdyż chory uważa ze to on jest przyczyna zła

-     żal

-     rezygnacja lub akceptacja

-     lek

-     u chorych na nowotwory reakcje psychologiczne ujawniają się:

a) w momencie postanowienia rozpoznania
b) w czasie pierwszego nawrotu choroby
c) przy każdym poważniejszym przejawie postępu choroby

Czy płacz rodzi ból?

Społeczno- kulturowe i historyczne uwarunkowania reakcji na śmierć i stratę

-     historycznie – zmiany w obyczajach dotyczących osierocenia, mobilizacja sil na przetrwanie zagrożeń i odcięcie się od bólu i cierpienia podział na mesie i kobiece role w przezywaniu żałoby

-     wartości  kultury sukcesu (jak zyskać, jak szybko wyrównać stratę)

-     wychowanie(zawstydzenie, upokorzenie, karanie)

Życie bez płaczu?

-     Psychologiczne znaczenie reakcji · STRATA- SMUTEK- PŁACZ

-     Skutki życia bez płaczu

-zmniejszenie zdolności odczuwania, także uczuć pozytywnych
-objawy fizyczne- dolegliwości bólowe, zmniejszenie odporności
-deficyt wsparcia, dystans

-     Strata- smutek – wyrażony płacz- zbliżenie

-     Strata- smutek- trzymanie się – samotność

Zespól interdyscyplinarny – praca zespołowa planowanie opieki (lekarz rodzinny, pielęgniarka, pracownik socjalny, psycholog, wolontariusze). Osoba kierująca zespołem powinna mieć specjalizacje z opieki paliatywnej.

-     Planowanie z wyprzedzeniem

-     sprawowanie opieki przez osoby nie będące profesjonalistami tj. wolontariuszy i rodzinę.

-     Zaangażowanie chorych i ich rodzin w ustalanie i monitorowanie planu postępowania

-     potrzeba sprawowanie opieki nad osobami opiekującymi się chorym

-     ważna rola problemów emocjonalnych i duchowych

-     ważna rola problemów emocjonalnych i duchowych

-     przygotowanie profesjonalistów do otwartej dyskusji nad dylematami etycznymi (zaprzestanie nieskutecznego leczenia, leczenie bólu mogące skracać życie stosowanie sedacji pod koniec życia.

-     Przygotowanie do wyjaśnienia swojego pkt widzenia wobec problemu eutanazji

Opieka paliatywna

-     Okres preterminalny- zaprzestanie leczenia przedłużającego życie, ale chory jest w dość dobrym stanie ogólnym (brak dolegliwości fizycznych, zachowania sprawność ruchowa)

-     Okres terminalny- pogorszenie stanu ogólnego – pojawienie się dolegliwości i upośledzenie sprawności ruchowej, która prowadzi do izolacji społeczne( trwa średnio 6-8 tygodni)

Umieranie

-     poprzedza bezpośrednio śmierć chorego. Trwa zwykle 2-3 doby

-     przejawia się stopniowo narastająca niewydolność ważnych dla życia narządów, zaburzeniami metabolicznymi i towarzyszącymi zaburzeniami świadomości (zaburzenie czynności układów: nerwowego, krążeniowego i oddechowego)

-     agonia(z grec. Walka życia ze śmiercią) - organizm nie jest w stanie powrócić do dynamicznej równowagi (homeostazy

Objawy procesu umierania w sferze fizycznej: 

-     chory cały czas leży, jego aktywność ograniczona jest do minimum

-     traci ochotę na jedzenie i picie, zapomina o połykaniu

-     traci kontrole nad oddawaniem moczu i stolca aż do ich całkowitego ustania

-     pojawiają się trudności w połykaniu leków

Objawy procesu umierania w sferze poznawczej

-     chory staje się senny okresów trudno go dobudzić

-     może Być splątany, zamroczony, niespokojny, i pobudzony

-     pogarsza się wzrok i słuch, koncentracja uwagi.

-     może mieć problemy w rozpoznawaniu bliskich, może widzieć osoby lub przedmioty, których nie ma

-     nie orientuje się w czasie i miejscu

-     nie potrafi współdziałać z opiekunami

Objawy agonii

-     czasowo lub stale utrudniony kontakt słowno logiczny

-     szybkie, niemiarowe, słabo wyczuwalne tętno

-     oddech nieregularny, z krótkimi przerwami, może być przyspieszony.

-     oddech charczący ”rzężenie przedśmiertne”

-     ochłodzenie kończyn górnych i dolnych.

-     napięcie mięśniowe powodujące zmianę wyrazu twarzy, rysy ulęgają zaostrzeniu.

-     skora zmienia zabarwienie, staje się blada lub woskowa

-     zasinienie obwodowych części ciała

-     „przedśmiertna euforia” lub senności

-     zaburzenia świadomości lub pobudzenie

Objawy śmierci biologicznej- wczesne znamiona śmierci:

-     plamy opadowe (przemieszczanie się, który do skory oraz innych narządów zgodnie z silą grawitacji)

-     stężenie pośmiertne(lekkie zgięcie w stawach) ·-oziębienie pośmiertne(brak metabolizmu)

-     bladość pośmiertna

-     wysychanie pośmiertne.

Potrzeby pacjenta w stanie terminalnym

-     Zmiana struktury i hierarchii potrzeb człowieka

-     Dominują potrzeby biologiczne: snu, jedzenia, komfortu fizycznego

-     Wśród potrzeb psychicznych: potrzeba poczucie własnej wartości (szacunek i podmiotowe traktowanie pacjenta przez personel medyczny)

-     potrzeby społeczne: wyzwolenie lub nasilenie postawy egocentrycznej

-     potrzeby duchowe

Etyka opieki (ethiks of care, Toronto 1993) i etyka moralna (MC intyse 1995)

-     Terminalnie chory pacjent jest osobą, która jako taka jest zdolna do samego końca, jeśli jest zintegrowana w relacjach międzyludzkich, realizować swoje życie i doświadczać osobowościowego wzrostu i osiągnięć.

-     Etyka "opieki" podkreśla szczególnie wrażliwą i zależną od innych naturę istoty ludzkiej!

Etyka moralna "virtue ethics"

-     Etyka jako teoretyczna podbudowa moralności oparta jest na poszanowaniu istotnych norm postępowania wynikającego z przyjętego przez człowieka systemu wartości.

-     etyka moralna ocenia decyzje z punktu widzenia ich charakteru, podkreślając wagę narastającej tendencji do postępowania w prawy, uczciwy sposób.

-     Etyka nie dotyczy tylko problemu podejmowania decyzji (prawidłowym lu niewłaściwym działaniu) ale jakości wzajemnych stosunków - ciągłośc opieki, otwartość, zaufanie i wiarygodność.

Zasady etyczne

  1. Poszanowanie autonomii (wolności człowieka)
    1. Tolerancja wobec przekonań chorego.
    2. Obowiązek uczciwości w rozmowie (pacjent ma prawo do prawdy), współne ustalenie priorytetów i celów oraz planu leczenia
    3. Empatia i uwzględniania mozliwości chorego w przyjmowaniu zwłaszcza niepomyślnych wiadomości
    4. respektowanie woli pacjenta
    5.                 i.      w zakresie decyzji np. informowania rodziny (prawo do intymności, zachowania tajemnicy)
    6.               ii.      w zakresie działania np. odmowa leczenia (kroplówek, morfiny, cewnika)
      1. Poszanowanie zasady sprawiedliwości: powszechna dostępność usług, środków opieki i leków wszystkim chorym, którzy tego potrzebują
      2. Czynienie dobra
      3. nie czynienie zła
        1. Ostrożne wyważenie korzyści i uciążliwości leczenia oraz ocena ryzyka w stosunku do korzyści kązdej decyzji klinicznej
        2. Należy dokonać wyboru takiego postępowania, które zapewni wszechstronną opiekę, rehabilitację i niesienie ulgi w bólu i cierpieniu.
        3. Należy unikać interwencji, które częściowo skuteczne przynoszą szkodę ogólnemu dobremu samopoczuciu chorego.

Dylematy etyczne

-     Profesjonaliści powinni uznać ograniczenia medycyny i powstrzymać się od uporczywego leczenia

-     Wyzbycie się iluzji, że wyeliminowanie bólu i cierpienia działaniami medycznymi jest jedynym sposobem postępowania

-     Ból wszechogarniający (lęk przed śmiercią, niepokój, separacja, samotność, problemy egzystencjalne, odczucie bycia ciężarem dla innych) wymaga połączenia postępowanania medycznego z nawiązaniem szczególnych relacji z chorym.

Dylematy etyczne - eutanazja

-     Eutanazja (kodeks prawny): zabicie człowieka na kego żądanie i pod wpływem współczucia"

-     Ortotanazja -  Zaniechanie działań w kierunku sztucznego podtrzymywania życia, podejmowania i prowadzenia reanimacji lub uporczywej terapii i stosowania środkw nadzwyczajnych w okresie umierania (przyzwolenie art. 32 Kodeksu Etyki Lekarskiej)

-     Dopuszczalne działania oparte o zasadę podwójnego skutku - łagodzenie uciążliwego objawu pomimo istnienia ryzyka skrócenia życia chorego (duże dawki opioidów w sytuacji silnego bólu)

Kiedy chory może odczuwać i wyrażać pragnienie śmierci?

-     Gdy odczuwa silny ból, duszność lub inne intensywne dolegliwości fizyczne

-     Gdy przeżywa głęboką depresję, lęk lub inne stany emocjonalne

-     Gdy nie ma oparcia w otoczeniu, czuje się odrzucony, samotny, niepotrzebny

-     Konflikt

-     Prawo człowieka do życia - prawo do wolności

-     Prawo do wolności lekarza - prawo do wolności pacjenta

-     Należy powstrzymać się od osądu prośby chorego o eutanazję! Dostrzec istotę konfliktu, nie zasłaniać się prawem, rozpoznać problemy emocjonalne, duchowe i socjalne chorego!

Zadania opieki nad chorym umierającym

-     Troska o komfort fizyczny, psychiczny, duchowy i socjalny osoby umierającej

-     Stałe diagnozowanie potrzeb pacjenta, ocena jego stanu i uwzględnianie pojawiających się problemów w zakresie bólu, nudności wymiotów , zaparć, duszności, odleżyn, złego stanu jamy ustnej.

-     Leki jakie należy podawać do końca: przeciwbólowe, przeciw drgawkowe, uspokajające, w celu łagodzenia rzężenia pośmiertnego

Podstawowe zasady komunikacji

-     Strategie prowadzenia rozmowy:

-     Zadawanie pytań otwartych (jak? co?)

-     Zadawanie pytań dotyczących problemów psychologicznych ("widzę, że jest pan dzisiaj smutny. Dlaczego?, "Proszę powiedzieć o tym coś więcej.")

-     Uważne słuchanie: powtarzanie ostatnich słów pacjenta, parafrazowanie, podsumowywanie, "Czy jeszcze coś zostało do omówienia?"

-     Werbalne zapewnienia empatyczne np. "To musi być dla pani bardzo trudne"

-     Język ciała: postawa otwarta, pochylona do pacjenta, uśmiech kontakt wzrokowy, czasem dotyk, potsakiwanie, wykorzystywanie ciszy.

-     Pacjenci często nie mówią wprost o swoich problemach! Wnioskujemy o nich z reakcji niewerbalnych, używanych metafor.

Jak zacząć rozmowę o prawdopodobieństwie śmierci?

-     Co sądzi pan/pani o tym, co mówią lekarze?

-     Zastanawia się pan/pani czasem, czy o czymś zapomnieli powiedzieć? Jeśli za pierwszym razem odpowiedź brzmi "nie", pytanie pozwoli rozmówcy wrócić do tematu później

-     Myśli pan/pani czasem o tym, co się może zdarzyć, jeśli leczenie nie poskutkuje?

Błędy w komunikacji z chorym

-     Zniechęcający sposób rozmowy

-     Stosowanie nadmiaru pytań zamkniętych

-     Koncentracja wyłącznie na problemach fizycznych

-     Zadawanie kilku pytań w jednym, pytania sugerujące

-     Błędne zachowania

-     Pochopne udzielanie rad

-     Minimalizowanie i "normalizacja uczuć"

-     Zdawkowe uspokajanie

-     Obietnice bez pokrycia

-     Stosowanie fachowego żargonu i udzielanie wyjaśnień niezrozumiałym językiem

-     Sygnały niewerbalne: pośpiech, zamknięta postawa, unikanie wzroku, dotyku, obojętny wyraz twarzy, brak uśmiechu

Problemy duchowe

-     Rozpoznawanie potrzeb i dystresu pacjenta w sferze wartości duchowych (potrzeba kontaktu z Bogiem)

-     Wskaźniki duchowego dystresu:

-     Poczucie winy (emocjonalna "kara" za popełnione błędy). Spojrzenie z szerszej perspektywy

-     Poczucie braku wpływu na własne życie. Posiadanie wolności a bycie wolnym

-     Poczucie bezsensu (gdy zagrożona jest możliwość działania istnieje możliwość przeżywania i rozwoju). "Life review"

-     Pretensje do Boga.

Zadania wobec rodziny

-     Przygotowanie na nieuchronność śmierci, zwłaszcza w rodzinach gdzie unika się rozmów o śmierci.

-     Edukacja w zakresie radzenia sobie z problemami charakterystycznymi dla kolejnych etapów fazy terminalnej, w tym rozpoznawanie objawów umierania.

Praktyczne wskazania dla opiekunów

-     Nie należy ograniczać kontaktu chorego z małymi dziećmi.

-     Prowadzenie rozmów należy planować na czas, kiedy chory nie śpi

-     Unikać nadmiaru hałasu (liczne wizyty, radio, tv)

-     Nie należy zmuszać chorego do jedzenia, podawać małe porcje i częściej, spełniać nietypowe życzenia (lody, zimne napoje)

-     Spokojnym głosem wyjaśniać nawet kilkakrotnie gdzie chory się znajduje, kto z nim jest, jaka jest godzina.

-     Często zapewniać o swojej obecności

-     Zostawiać zapalone światło w pokoju chorego

-     Nie wypowiadać przy chorym nietaktownych uwag, np. "już nie wstaje" gdyż on cały czas nas słyszy

-     Cały czas ktoś powinien czuwać przy łóżku umierającego

Rodzina wobec agonii

-     Pomoc w przyjęciu realności agonii (często i chory i rodzina zaprzecza nadchodzącej śmierci).

-     Przekonać bliskich, że środki nadzwyczajne, kroplówki, leki podnoszące ciśnienie nie pomogą lub przedłużą agonię.

-     Zalecenia: zachować ciszę, spokój, do końca podawać leki przeciwbólowe chociaż chory jest nieprzytomny, spokojnie towarzyszyć, bez „przywoływania”, szlochu, dając sygnał swojej obecności dotykiem.

Informowanie o śmierci

-     intymne, spokojne miejsce,

-     dyspozycyjność,

-     „komfort w roli” (świadomość własnego stosunku do śmierci),

-     umiejętność towarzyszenie (przyjęcia emocji),

-     wydzielenie technicznych informacji.

Tabu żałoby

-     „Radość dzielona – podwójną radością. Bolesność dzielona – połową boleści”

-     Zewnętrzna symbolika żałoby (skracanie rytuałów po śmierci, izolowanie dzieci, unikanie pożegnania, przykrywanie ciała prześcieradłem i jak najszybsze przekazanie do kostnicy, nie składanie kondolencji).

-     „Zamrażanie” smutku.

Czy w ten sposób nie pomniejszamy wartości życia człowieka???

Żałoba i osierocenie

-     Żałoba tradycyjnie jest rozumiana jako przykra sytuacja człowieka, który utracił bliską sobie osobę wraz z wszelkimi formami dotyczącymi określonego sposobu zachowania się, ubioru itp.

-     Osierocenie to stan psychiczny będący reakcją na tę utratę; posiada swoją dynamikę, przebiega etapowo i ma indywidualny charakter.

Przebieg żałoby – ostra faza osierocenia

-     I faza – wstrząs, szok i odrętwienie

  • stan pojawiający się bezpośrednio po śmierci bliskiej osoby; może przejawiać się silną ekspresją emocji – krzyk, płacz lub odrętwienie, bezruch; może wystąpić zaprzeczanie temu co się wydarzyło; trwa od kilku godzin do kilku dni lub tygodni

-     II faza – sprzeciwu, niezgody, żalu, złości

  • reakcja ostrego żalu, cierpienia, gniewu w wyniku zerwania więzi (płacz, skargi); problemy ze snem, brak apetytu, zaburzenia krążenia; trwa kilka tygodni.

-     III faza – dezorganizacja życia (trwa do kilkunastu miesięcy)

  • depresyjny nastrój, lęk (ataki paniki), złość za opuszczenie; szukanie osoby zmarłej; bezradność wobec spraw normalnego życia, utrata zainteresowań; może pojawić się poczucie utraty sensu życia; gniew na osoby, które przeżywają żałobę inaczej;
  • w sferze somatycznej – spadek odporności, zaostrzenie objawów chorób przewlekłych

-     IV faza - reorganizacji

  • akceptacja realności i nieodwracalności straty; możliwy staje się powrót do różnych aktywności i nowych relacji.

Rodzaje zgonu:

-     śmierć nagła,

-     śmierć w chorobie terminalnej („dar czasu”),

-     nie uznana strata („ukryta żałoba”) – późne poronienie, urodzenie martwego dziecka;

-     śmierć dziecka,

-     śmierć tabu – samobójstwo, homoseksualizm, alkoholizm (zmarły jest postrzegany jako „odpowiedzialny” za swoją śmierć.

Style osierocenia

-     miejsce, rola i wartość osoby zmarłej w rodzinie:

styl „bolesny” gdy osoba stanowi wielka wartość emocjonalnie i poznawczo (uczucie okaleczenia, przeświadczenie, że część własnej osoby umarło);

styl konfliktowy gdy zmarły był postrzegany jako wartość w sensie poznawczym, lecz nie ma głębokiej więzi emocjonalnej – słabo odczuwany żal, poczucie winy;

styl „rozszczepienny” śmierć osoby bliskiej wywołuje uczucia straty z jednoczesną ulgą po długotrwałej, obciążającej opiece;

styl egzystencjalny gdy osoba zmarła wypełniała sens życia opiekuna (wielkie zaangażowanie psychiczne i fizyczne w opiekę;

konwencjonalna żałoba gdy osoba zmarła była obca emocjonalnie i nie była akceptowana poznawczo.

Nietypowy przebieg żałoby – różnica w intensywności doznań i czasie trwania

-     Zablokowanie żałoby

- życie „jakby się nic nie zmieniło”,

- nie ujawnianie żalu, rozpaczy, smutku,

- nadmierna aktywność życiowa i zawodowa,

- odcięcie się od rzeczy, spraw, miejsc związanych ze zmarłym,

- niechęć do rozmów, wspominania (unikanie poruszenia uczuciowego).

-     Opóźnienie reakcji żałoby (dotyczy zwłaszcza osób, które nie mogły przeżyć emocji z pierwszych faz

- wrogość i agresja wobec osób i okoliczności związanych ze śmiercią bliskiej osoby,

- nadmierne idealizowanie zmarłego,

- zatapianie się we wspomnieniach,

- przeżywanie biegunowe uczucia od rozpaczy do złości za opuszczenie,

- przejawianie zachowań autoagresywnych (próby samobójcze),

- doświadczanie licznych dolegliwości somatycznych.

-     Przerwanie żałoby w trakcie jej trwania

- następuje po intensywnych dwóch pierwszych etapach; intensywność uczuć jest tak duża, że rodzi się lęk przed dalszym cierpieniem i utratą równowagi psychicznej,

- na pierwszym planie pojawiają się objawy somatyczne bóle, alergie (często maskowana depresja),

- ryzyko próby samobójczej.

Zadania procesu osierocenia

-     akceptacja realności straty („wnikanie prawdy”)

- znaczenie zobaczenia i pożegnania,

- rytuał pogrzebu: opłakanie i uznanie dla życia i więzi ze zmarłym,

-     doświadczenie żalu emocjonalnego i wegetatywnego – świadome przeżycie bólu rozstania (bez tłumienia, unikania),

-     przystosowanie do otoczenia – rozliczenie z bogactwem wspólnej przeszłości,

-     odnowienie sił i zaangażowanie ich w nowe układy i sytuacje – zwrócenie się ku przyszłości.

Model osierocenia Stroebe i Schmit

-     osierocenie jako kontinuum pomiędzy biegunem koncentracji na uczuciach: żalu, tęsknoty i silnego związku ze zmarłym (kobiety), a biegunem aktywności, działania, rozwiązywania konkretnych problemów (mężczyźni) czasem kontynuacji dzieła zmarłego,

-     efektywność modeli pomocy – powinny motywować osieroconych do takich zachowań jakich oni w naturalny sposób unikają.

Wielkoobszarowy model osierocenia Susan le Poidevin

-     utrata bliskiej osoby rzutuje na:

- sferę emocjonalną,

- sferę społeczną – mobilizacja do przejęcia roli pełnionej dotąd przez zmarłego,

- styl życia – utrata prestiżu, zmiana statusu społecznego, izolacja,

- osobową tożsamość (kim teraz jestem?).

Klass: „wewnętrzna reprezentacja zmarłego w życiu osoby osieroconej”

-     Walter: celem przeżywanego żalu utraty osoby zmarłej nie powinno być przerwanie z nią więzi, lecz raczej włączenie jej do bieżącego życia;

-     Program pomocy osobom osieroconym zmierzałby do tego, by pomóc im znaleźć właściwe miejsce dla swoich zmarłych w bieżącym życiu; zmarły pozostaje wówczas w jakimś stopniu wśród swoich bliskich żywych, a przeszłość, do której należy jest konstruktywnie wbudowana w teraźniejszość, wzbogacając ją.

Poziomy wsparcia w opiece paliatywnej (Wordem 1999)

Wsparcie rozpoczyna się już od przygotowania rodziny na śmierć i związanej z nią utraty.

-     Poziom pierwszy – ogólne wsparcie przez personel i wolontariuszy (zapewnienie czasu i miejsca dla wyrażenia emocji, pomoc w organizowaniu pogrzebu i formalności prawnych, uroczystości upamiętniające, utrzymywanie kontaktu telefonicznego, grupy wsparcia;

-     Poziom drugi – doradztwo w osieroceniu realizowane przez wykwalifikowany personel (dla osób, u których strata jest bardziej złożona lub sposoby radzenia sobie są nieefektywne;

-     Poziom trzeci – specjalistyczna psychoterapia gdy występują zaburzenia zachowania lub kryzys emocjonalny.

Pomoc

-     okaż, że Cię to obchodzi, zaproponuj swoją pomoc w sprawach praktycznych,

-     bądź oszczędny w słowach, pozwól na wyrażanie płaczu i innych emocji,

-     słuchaj, nie dawaj rad, nie oceniaj „nie powinieneś”,

-     wspominajcie wspólnie zmarłego – nie bój się rozmów o zmarłym,

-     po pewnym czasie zachęcaj do aktywnego życia,

-     każdy człowiek jest unikalny zarówno pod względem dyspozycji psychicznych jak i osobistych doświadczeń, poglądów i systemu wartości,

-     programy pomocy w sytuacjach trudnych muszą być w miarę możliwości dostosowane do każdego indywidualnie.

Najlepszy przepis na pizzę w internecie! Sprawdz sprawdzony przez wielu czytelników przepis na pizzę tutaj! Najlepszy przepis na pizzę na doskonałym cieście! Przepis na pizzę. Najlepsza pizza domowa na grubym cieście.

Rycal Investment Group offers sustainable investments in American properties, especially in the Midwest of US.
The company offers full service investment solutions, renovations and lettings and complete investment process.

Monitoring Bydgoszcz - Nadrzędnym celem działalności firmy AL-KAM jest świadczenie usług w zakresie projektowania, produkcji, sprzedaży, montażu i serwisowaniu systemów alarmowych, telewizji przemysłowej, systemów kontroli dostępu oraz innych systemów z oferty firmy. Aby oferowane usługi w maksymalnym stopniu odpowiadały na potrzeby naszych klientów, firma AL-KAM realizuje swoja politykę jakości.

Wszystko co interesuje kobiet w jedym miejscu, seriale, miłośc, film, książka!

XZamknij to okno

Ta strona używa cookie. Dowiedz się więcej o celu ich używania i zmianie ustawień cookie w przeglądarce. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.