Praca zespołowa
- opieka paliatwna prowadzona jest przez zespół ludzi, którzy troszczą się, o jakość życia pacjenta i jego rodziny
- oprócz chorego w zespół wchodzą: przyjaciele i rodzina, lekarze i pielęgniarki terapeuci i pracownik socjalny kapłan i inni doradcy
- w zespole często dochodzi do nakładania się ról i dlatego niezbędna jest koordynacja wszystkich działań
Psychologiczne aspekty przekazywania niepomyślnych informacji o rozpoznaniu chorób i prognozie:
- Rola komunikacji w opiece paliatywnej będzie się sprowadzała do:
- zmniejszania poczucia niepewności poprzez okazywanie troski życzliwości i cierpliwości
- przekazywania informacji dotyczących choroby objawów leczenia prognozy przekazywania prawdy wskazywania i podtrzymywania nadziei innej niż nadzieja na całkowite wyzdrowienie rozpoznawania potrzeb pacjenta i potrzeb jego rodziny wspierania pacjenta i jego rodziny w sytuacji przezywania silnych emocji takich jak rozpacz lek przygnębienie złości wspierania pacjenta w przygotowaniu do zaakceptowania własnej śmiertelności nakreślaniu choremu i jego rodzinie kierunku postepowania pomoc pacjentowi w ustaleniu celów możliwych jeszcze do zrealizowania udzielania wsparcie rodzinie osieroconej.
- wstrząs psychiczny szczególnie wtedy, gdy strata jest nagła i niespodziewana
- odrętwienie uczuciowe, które pozwala na wykonywanie podstawowych czynności szczególnie we wstępnym okresie
- zaprzeczenie, które o ile trwa za długo może uniemożliwiać stopniowa aktywacje tego, co się stało
- gniew, których może być zwrócony do kogokolwiek, kto będzie uznany za odpowiedzialnego za nieszczęścia
- poczucie winy gdyż chory uważa ze to on jest przyczyna zła
- żal
- rezygnacja lub akceptacja
- lek
- u chorych na nowotwory reakcje psychologiczne ujawniają się:
a) w momencie postanowienia rozpoznania
b) w czasie pierwszego nawrotu choroby
c) przy każdym poważniejszym przejawie postępu choroby
Czy płacz rodzi ból?
Społeczno- kulturowe i historyczne uwarunkowania reakcji na śmierć i stratę
- historycznie – zmiany w obyczajach dotyczących osierocenia, mobilizacja sil na przetrwanie zagrożeń i odcięcie się od bólu i cierpienia podział na mesie i kobiece role w przezywaniu żałoby
- wartości kultury sukcesu (jak zyskać, jak szybko wyrównać stratę)
- wychowanie(zawstydzenie, upokorzenie, karanie)
- Psychologiczne znaczenie reakcji · STRATA- SMUTEK- PŁACZ
- Skutki życia bez płaczu
-zmniejszenie zdolności odczuwania, także uczuć pozytywnych
-objawy fizyczne- dolegliwości bólowe, zmniejszenie odporności
-deficyt wsparcia, dystans
- Strata- smutek – wyrażony płacz- zbliżenie
- Strata- smutek- trzymanie się – samotność
Zespól interdyscyplinarny – praca zespołowa planowanie opieki (lekarz rodzinny, pielęgniarka, pracownik socjalny, psycholog, wolontariusze). Osoba kierująca zespołem powinna mieć specjalizacje z opieki paliatywnej.
- Planowanie z wyprzedzeniem
- sprawowanie opieki przez osoby nie będące profesjonalistami tj. wolontariuszy i rodzinę.
- Zaangażowanie chorych i ich rodzin w ustalanie i monitorowanie planu postępowania
- potrzeba sprawowanie opieki nad osobami opiekującymi się chorym
- ważna rola problemów emocjonalnych i duchowych
- ważna rola problemów emocjonalnych i duchowych
- przygotowanie profesjonalistów do otwartej dyskusji nad dylematami etycznymi (zaprzestanie nieskutecznego leczenia, leczenie bólu mogące skracać życie stosowanie sedacji pod koniec życia.
- Przygotowanie do wyjaśnienia swojego pkt widzenia wobec problemu eutanazji
Opieka paliatywna
- Okres preterminalny- zaprzestanie leczenia przedłużającego życie, ale chory jest w dość dobrym stanie ogólnym (brak dolegliwości fizycznych, zachowania sprawność ruchowa)
- Okres terminalny- pogorszenie stanu ogólnego – pojawienie się dolegliwości i upośledzenie sprawności ruchowej, która prowadzi do izolacji społeczne( trwa średnio 6-8 tygodni)
Umieranie
- poprzedza bezpośrednio śmierć chorego. Trwa zwykle 2-3 doby
- przejawia się stopniowo narastająca niewydolność ważnych dla życia narządów, zaburzeniami metabolicznymi i towarzyszącymi zaburzeniami świadomości (zaburzenie czynności układów: nerwowego, krążeniowego i oddechowego)
- agonia(z grec. Walka życia ze śmiercią) - organizm nie jest w stanie powrócić do dynamicznej równowagi (homeostazy
Objawy procesu umierania w sferze fizycznej:
- chory cały czas leży, jego aktywność ograniczona jest do minimum
- traci ochotę na jedzenie i picie, zapomina o połykaniu
- traci kontrole nad oddawaniem moczu i stolca aż do ich całkowitego ustania
- pojawiają się trudności w połykaniu leków
Objawy procesu umierania w sferze poznawczej
- chory staje się senny okresów trudno go dobudzić
- może Być splątany, zamroczony, niespokojny, i pobudzony
- pogarsza się wzrok i słuch, koncentracja uwagi.
- może mieć problemy w rozpoznawaniu bliskich, może widzieć osoby lub przedmioty, których nie ma
- nie orientuje się w czasie i miejscu
- nie potrafi współdziałać z opiekunami
Objawy agonii
- czasowo lub stale utrudniony kontakt słowno logiczny
- szybkie, niemiarowe, słabo wyczuwalne tętno
- oddech nieregularny, z krótkimi przerwami, może być przyspieszony.
- oddech charczący ”rzężenie przedśmiertne”
- ochłodzenie kończyn górnych i dolnych.
- napięcie mięśniowe powodujące zmianę wyrazu twarzy, rysy ulęgają zaostrzeniu.
- skora zmienia zabarwienie, staje się blada lub woskowa
- zasinienie obwodowych części ciała
- „przedśmiertna euforia” lub senności
- zaburzenia świadomości lub pobudzenie
Objawy śmierci biologicznej- wczesne znamiona śmierci:
- plamy opadowe (przemieszczanie się, który do skory oraz innych narządów zgodnie z silą grawitacji)
- stężenie pośmiertne(lekkie zgięcie w stawach) ·-oziębienie pośmiertne(brak metabolizmu)
- bladość pośmiertna
- wysychanie pośmiertne.
- Zmiana struktury i hierarchii potrzeb człowieka
- Dominują potrzeby biologiczne: snu, jedzenia, komfortu fizycznego
- Wśród potrzeb psychicznych: potrzeba poczucie własnej wartości (szacunek i podmiotowe traktowanie pacjenta przez personel medyczny)
- potrzeby społeczne: wyzwolenie lub nasilenie postawy egocentrycznej
- potrzeby duchowe
Etyka opieki (ethiks of care, Toronto 1993) i etyka moralna (MC intyse 1995)
- Terminalnie chory pacjent jest osobą, która jako taka jest zdolna do samego końca, jeśli jest zintegrowana w relacjach międzyludzkich, realizować swoje życie i doświadczać osobowościowego wzrostu i osiągnięć.
- Etyka "opieki" podkreśla szczególnie wrażliwą i zależną od innych naturę istoty ludzkiej!
- Etyka jako teoretyczna podbudowa moralności oparta jest na poszanowaniu istotnych norm postępowania wynikającego z przyjętego przez człowieka systemu wartości.
- etyka moralna ocenia decyzje z punktu widzenia ich charakteru, podkreślając wagę narastającej tendencji do postępowania w prawy, uczciwy sposób.
- Etyka nie dotyczy tylko problemu podejmowania decyzji (prawidłowym lu niewłaściwym działaniu) ale jakości wzajemnych stosunków - ciągłośc opieki, otwartość, zaufanie i wiarygodność.
- Profesjonaliści powinni uznać ograniczenia medycyny i powstrzymać się od uporczywego leczenia
- Wyzbycie się iluzji, że wyeliminowanie bólu i cierpienia działaniami medycznymi jest jedynym sposobem postępowania
- Ból wszechogarniający (lęk przed śmiercią, niepokój, separacja, samotność, problemy egzystencjalne, odczucie bycia ciężarem dla innych) wymaga połączenia postępowanania medycznego z nawiązaniem szczególnych relacji z chorym.
- Eutanazja (kodeks prawny): zabicie człowieka na kego żądanie i pod wpływem współczucia"
- Ortotanazja - Zaniechanie działań w kierunku sztucznego podtrzymywania życia, podejmowania i prowadzenia reanimacji lub uporczywej terapii i stosowania środkw nadzwyczajnych w okresie umierania (przyzwolenie art. 32 Kodeksu Etyki Lekarskiej)
- Dopuszczalne działania oparte o zasadę podwójnego skutku - łagodzenie uciążliwego objawu pomimo istnienia ryzyka skrócenia życia chorego (duże dawki opioidów w sytuacji silnego bólu)
- Gdy odczuwa silny ból, duszność lub inne intensywne dolegliwości fizyczne
- Gdy przeżywa głęboką depresję, lęk lub inne stany emocjonalne
- Gdy nie ma oparcia w otoczeniu, czuje się odrzucony, samotny, niepotrzebny
- Konflikt
- Prawo człowieka do życia - prawo do wolności
- Prawo do wolności lekarza - prawo do wolności pacjenta
- Należy powstrzymać się od osądu prośby chorego o eutanazję! Dostrzec istotę konfliktu, nie zasłaniać się prawem, rozpoznać problemy emocjonalne, duchowe i socjalne chorego!
- Troska o komfort fizyczny, psychiczny, duchowy i socjalny osoby umierającej
- Stałe diagnozowanie potrzeb pacjenta, ocena jego stanu i uwzględnianie pojawiających się problemów w zakresie bólu, nudności wymiotów , zaparć, duszności, odleżyn, złego stanu jamy ustnej.
- Leki jakie należy podawać do końca: przeciwbólowe, przeciw drgawkowe, uspokajające, w celu łagodzenia rzężenia pośmiertnego
- Strategie prowadzenia rozmowy:
- Zadawanie pytań otwartych (jak? co?)
- Zadawanie pytań dotyczących problemów psychologicznych ("widzę, że jest pan dzisiaj smutny. Dlaczego?, "Proszę powiedzieć o tym coś więcej.")
- Uważne słuchanie: powtarzanie ostatnich słów pacjenta, parafrazowanie, podsumowywanie, "Czy jeszcze coś zostało do omówienia?"
- Werbalne zapewnienia empatyczne np. "To musi być dla pani bardzo trudne"
- Język ciała: postawa otwarta, pochylona do pacjenta, uśmiech kontakt wzrokowy, czasem dotyk, potsakiwanie, wykorzystywanie ciszy.
- Pacjenci często nie mówią wprost o swoich problemach! Wnioskujemy o nich z reakcji niewerbalnych, używanych metafor.
Jak zacząć rozmowę o prawdopodobieństwie śmierci?
- Co sądzi pan/pani o tym, co mówią lekarze?
- Zastanawia się pan/pani czasem, czy o czymś zapomnieli powiedzieć? Jeśli za pierwszym razem odpowiedź brzmi "nie", pytanie pozwoli rozmówcy wrócić do tematu później
- Myśli pan/pani czasem o tym, co się może zdarzyć, jeśli leczenie nie poskutkuje?
Błędy w komunikacji z chorym
- Zniechęcający sposób rozmowy
- Stosowanie nadmiaru pytań zamkniętych
- Koncentracja wyłącznie na problemach fizycznych
- Zadawanie kilku pytań w jednym, pytania sugerujące
- Błędne zachowania
- Pochopne udzielanie rad
- Minimalizowanie i "normalizacja uczuć"
- Zdawkowe uspokajanie
- Obietnice bez pokrycia
- Stosowanie fachowego żargonu i udzielanie wyjaśnień niezrozumiałym językiem
- Sygnały niewerbalne: pośpiech, zamknięta postawa, unikanie wzroku, dotyku, obojętny wyraz twarzy, brak uśmiechu
Problemy duchowe
- Rozpoznawanie potrzeb i dystresu pacjenta w sferze wartości duchowych (potrzeba kontaktu z Bogiem)
- Wskaźniki duchowego dystresu:
- Poczucie winy (emocjonalna "kara" za popełnione błędy). Spojrzenie z szerszej perspektywy
- Poczucie braku wpływu na własne życie. Posiadanie wolności a bycie wolnym
- Poczucie bezsensu (gdy zagrożona jest możliwość działania istnieje możliwość przeżywania i rozwoju). "Life review"
- Pretensje do Boga.
Zadania wobec rodziny
- Przygotowanie na nieuchronność śmierci, zwłaszcza w rodzinach gdzie unika się rozmów o śmierci.
- Edukacja w zakresie radzenia sobie z problemami charakterystycznymi dla kolejnych etapów fazy terminalnej, w tym rozpoznawanie objawów umierania.
Praktyczne wskazania dla opiekunów
- Nie należy ograniczać kontaktu chorego z małymi dziećmi.
- Prowadzenie rozmów należy planować na czas, kiedy chory nie śpi
- Unikać nadmiaru hałasu (liczne wizyty, radio, tv)
- Nie należy zmuszać chorego do jedzenia, podawać małe porcje i częściej, spełniać nietypowe życzenia (lody, zimne napoje)
- Spokojnym głosem wyjaśniać nawet kilkakrotnie gdzie chory się znajduje, kto z nim jest, jaka jest godzina.
- Często zapewniać o swojej obecności
- Zostawiać zapalone światło w pokoju chorego
- Nie wypowiadać przy chorym nietaktownych uwag, np. "już nie wstaje" gdyż on cały czas nas słyszy
- Cały czas ktoś powinien czuwać przy łóżku umierającego
Rodzina wobec agonii
- Pomoc w przyjęciu realności agonii (często i chory i rodzina zaprzecza nadchodzącej śmierci).
- Przekonać bliskich, że środki nadzwyczajne, kroplówki, leki podnoszące ciśnienie nie pomogą lub przedłużą agonię.
- Zalecenia: zachować ciszę, spokój, do końca podawać leki przeciwbólowe chociaż chory jest nieprzytomny, spokojnie towarzyszyć, bez „przywoływania”, szlochu, dając sygnał swojej obecności dotykiem.
Informowanie o śmierci
- intymne, spokojne miejsce,
- dyspozycyjność,
- „komfort w roli” (świadomość własnego stosunku do śmierci),
- umiejętność towarzyszenie (przyjęcia emocji),
- wydzielenie technicznych informacji.
Tabu żałoby
- „Radość dzielona – podwójną radością. Bolesność dzielona – połową boleści”
- Zewnętrzna symbolika żałoby (skracanie rytuałów po śmierci, izolowanie dzieci, unikanie pożegnania, przykrywanie ciała prześcieradłem i jak najszybsze przekazanie do kostnicy, nie składanie kondolencji).
- „Zamrażanie” smutku.
Czy w ten sposób nie pomniejszamy wartości życia człowieka???
Żałoba i osierocenie
- Żałoba tradycyjnie jest rozumiana jako przykra sytuacja człowieka, który utracił bliską sobie osobę wraz z wszelkimi formami dotyczącymi określonego sposobu zachowania się, ubioru itp.
- Osierocenie to stan psychiczny będący reakcją na tę utratę; posiada swoją dynamikę, przebiega etapowo i ma indywidualny charakter.
Przebieg żałoby – ostra faza osierocenia
- I faza – wstrząs, szok i odrętwienie
- II faza – sprzeciwu, niezgody, żalu, złości
- III faza – dezorganizacja życia (trwa do kilkunastu miesięcy)
- IV faza - reorganizacji
Rodzaje zgonu:
- śmierć nagła,
- śmierć w chorobie terminalnej („dar czasu”),
- nie uznana strata („ukryta żałoba”) – późne poronienie, urodzenie martwego dziecka;
- śmierć dziecka,
- śmierć tabu – samobójstwo, homoseksualizm, alkoholizm (zmarły jest postrzegany jako „odpowiedzialny” za swoją śmierć.
Style osierocenia
- miejsce, rola i wartość osoby zmarłej w rodzinie:
- styl „bolesny” gdy osoba stanowi wielka wartość emocjonalnie i poznawczo (uczucie okaleczenia, przeświadczenie, że część własnej osoby umarło);
- styl konfliktowy gdy zmarły był postrzegany jako wartość w sensie poznawczym, lecz nie ma głębokiej więzi emocjonalnej – słabo odczuwany żal, poczucie winy;
- styl „rozszczepienny” śmierć osoby bliskiej wywołuje uczucia straty z jednoczesną ulgą po długotrwałej, obciążającej opiece;
- styl egzystencjalny gdy osoba zmarła wypełniała sens życia opiekuna (wielkie zaangażowanie psychiczne i fizyczne w opiekę;
- konwencjonalna żałoba gdy osoba zmarła była obca emocjonalnie i nie była akceptowana poznawczo.
Nietypowy przebieg żałoby – różnica w intensywności doznań i czasie trwania
- Zablokowanie żałoby
- życie „jakby się nic nie zmieniło”,
- nie ujawnianie żalu, rozpaczy, smutku,
- nadmierna aktywność życiowa i zawodowa,
- odcięcie się od rzeczy, spraw, miejsc związanych ze zmarłym,
- niechęć do rozmów, wspominania (unikanie poruszenia uczuciowego).
- Opóźnienie reakcji żałoby (dotyczy zwłaszcza osób, które nie mogły przeżyć emocji z pierwszych faz
- wrogość i agresja wobec osób i okoliczności związanych ze śmiercią bliskiej osoby,
- nadmierne idealizowanie zmarłego,
- zatapianie się we wspomnieniach,
- przeżywanie biegunowe uczucia od rozpaczy do złości za opuszczenie,
- przejawianie zachowań autoagresywnych (próby samobójcze),
- doświadczanie licznych dolegliwości somatycznych.
- Przerwanie żałoby w trakcie jej trwania
- następuje po intensywnych dwóch pierwszych etapach; intensywność uczuć jest tak duża, że rodzi się lęk przed dalszym cierpieniem i utratą równowagi psychicznej,
- na pierwszym planie pojawiają się objawy somatyczne bóle, alergie (często maskowana depresja),
- ryzyko próby samobójczej.
Zadania procesu osierocenia
- akceptacja realności straty („wnikanie prawdy”)
- znaczenie zobaczenia i pożegnania,
- rytuał pogrzebu: opłakanie i uznanie dla życia i więzi ze zmarłym,
- doświadczenie żalu emocjonalnego i wegetatywnego – świadome przeżycie bólu rozstania (bez tłumienia, unikania),
- przystosowanie do otoczenia – rozliczenie z bogactwem wspólnej przeszłości,
- odnowienie sił i zaangażowanie ich w nowe układy i sytuacje – zwrócenie się ku przyszłości.
Model osierocenia Stroebe i Schmit
- osierocenie jako kontinuum pomiędzy biegunem koncentracji na uczuciach: żalu, tęsknoty i silnego związku ze zmarłym (kobiety), a biegunem aktywności, działania, rozwiązywania konkretnych problemów (mężczyźni) czasem kontynuacji dzieła zmarłego,
- efektywność modeli pomocy – powinny motywować osieroconych do takich zachowań jakich oni w naturalny sposób unikają.
Wielkoobszarowy model osierocenia Susan le Poidevin
- utrata bliskiej osoby rzutuje na:
- sferę emocjonalną,
- sferę społeczną – mobilizacja do przejęcia roli pełnionej dotąd przez zmarłego,
- styl życia – utrata prestiżu, zmiana statusu społecznego, izolacja,
- osobową tożsamość (kim teraz jestem?).
Klass: „wewnętrzna reprezentacja zmarłego w życiu osoby osieroconej”
- Walter: celem przeżywanego żalu utraty osoby zmarłej nie powinno być przerwanie z nią więzi, lecz raczej włączenie jej do bieżącego życia;
- Program pomocy osobom osieroconym zmierzałby do tego, by pomóc im znaleźć właściwe miejsce dla swoich zmarłych w bieżącym życiu; zmarły pozostaje wówczas w jakimś stopniu wśród swoich bliskich żywych, a przeszłość, do której należy jest konstruktywnie wbudowana w teraźniejszość, wzbogacając ją.
Poziomy wsparcia w opiece paliatywnej (Wordem 1999)
Wsparcie rozpoczyna się już od przygotowania rodziny na śmierć i związanej z nią utraty.
- Poziom pierwszy – ogólne wsparcie przez personel i wolontariuszy (zapewnienie czasu i miejsca dla wyrażenia emocji, pomoc w organizowaniu pogrzebu i formalności prawnych, uroczystości upamiętniające, utrzymywanie kontaktu telefonicznego, grupy wsparcia;
- Poziom drugi – doradztwo w osieroceniu realizowane przez wykwalifikowany personel (dla osób, u których strata jest bardziej złożona lub sposoby radzenia sobie są nieefektywne;
- Poziom trzeci – specjalistyczna psychoterapia gdy występują zaburzenia zachowania lub kryzys emocjonalny.
Pomoc
- okaż, że Cię to obchodzi, zaproponuj swoją pomoc w sprawach praktycznych,
- bądź oszczędny w słowach, pozwól na wyrażanie płaczu i innych emocji,
- słuchaj, nie dawaj rad, nie oceniaj „nie powinieneś”,
- wspominajcie wspólnie zmarłego – nie bój się rozmów o zmarłym,
- po pewnym czasie zachęcaj do aktywnego życia,
- każdy człowiek jest unikalny zarówno pod względem dyspozycji psychicznych jak i osobistych doświadczeń, poglądów i systemu wartości,
- programy pomocy w sytuacjach trudnych muszą być w miarę możliwości dostosowane do każdego indywidualnie.
Ta strona używa cookie. Dowiedz się więcej o celu ich używania i zmianie ustawień cookie w przeglądarce. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.